Hoogsensitiviteit en ADHD: Wat zijn de verschillen en overeenkomsten?

Je zit in een restaurant met iemand die je graag ziet. Je wilt luisteren, maar je hoort ook het bestek, de muziek en het gesprek aan de tafel naast je. Na een tijdje kost antwoorden steeds meer moeite. Thuis wil je vooral stilte.

Of je komt enthousiast terug van een uitstap en kunt daarna zelfs een eenvoudige vraag niet goed verdragen. Misschien gebruik je het woord hoogsensitief voor die ervaring. Hoe verhoudt dat zich tot ADHD?

Wat bedoelen we met hoogsensitiviteit?

HSP staat voor highly sensitive person. In onderzoek wordt de term sensory processing sensitivity gebruikt voor verschillen in gevoeligheid voor prikkels en ervaringen. Het gaat om een eigenschap, geen afzonderlijke medische diagnose. [1]

Het woord kan je helpen om uit te leggen dat iets intens binnenkomt. Misschien merk je snel een verandering in sfeer op, geniet je sterk van muziek of heb je na drukte lang hersteltijd nodig. Welke ervaringen voor jou belangrijk zijn, kun je het best concreet beschrijven.

Er is overlap met ADHD

Bij ADHD gaat het om een breder patroon van aandachtsproblemen en/of hyperactiviteit en impulsiviteit. Onderzoek betrekt ook je voorgeschiedenis en de gevolgen in verschillende delen van je leven. [2]

Onderzoek vond een samenhang tussen zelfgerapporteerde ADHD-kenmerken en gevoeligheid voor prikkels. Dat maakt de overlap het onderzoeken waard. De kennis is nog te beperkt om daaruit te besluiten dat hoogsensitiviteit eigenlijk ADHD is, of om iemand op basis van gevoeligheid een diagnose te geven. [3]

Ook volwassenen met een ADHD-diagnose rapporteerden in ander onderzoek verschillen in hun zintuiglijke ervaringen. Zowel prikkels zoeken als er gevoelig voor zijn kwam daarbij naar voren. [4]

Je kunt dus zin hebben in een feest en toch last krijgen van alles wat er tegelijk gebeurt. Of muziek prettig vinden tijdens het opruimen, terwijl dezelfde muziek je stoort wanneer je een moeilijke mail schrijft. Kijk naar de situatie en de taak, niet alleen naar hoeveel drukte je doorgaans verdraagt.

Maak “te veel” wat concreter

Neem één moment waarop je vastliep. Was vooral het geluid lastig? Het wisselen tussen gesprekken? Het felle licht? Of moest je tegelijk luisteren, kiezen en bedenken wat anderen verwachtten?

Een supermarkt kan bijvoorbeeld prima gaan met een kort lijstje op een rustig uur. Op vrijdagavond, hongerig en zonder plan, kan diezelfde winkel veel vragen. Noteer kort wat anders was en wat je zou willen proberen.

Ook het moment ná een activiteit telt. Misschien merk je pas thuis hoe gespannen je was. Je kunt bij het plannen dus rekening houden met zowel de activiteit als de tijd die je daarna nodig hebt.

Kies één aanpassing die bij jouw dag past

In het restaurant kun je vragen om een tafel verder van de luidspreker. Thuis kun je de televisie uitzetten wanneer iemand iets belangrijks vertelt. Op het werk kun je vragen om het besluit van een overleg kort op papier te krijgen.

Bij een uitstap kan een duidelijke afspraak helpen: “Ik ga graag mee. Halverwege neem ik even pauze.” Bekijk vooraf waar dat kan, zodat je het niet pas hoeft te bedenken wanneer alles al te veel voelt.

Laat ook ruimte voor prettige prikkels. Misschien kom je tot rust van wandelen, bewegen of bekende muziek. Probeer iets kleins en kijk achteraf of het werkelijk verschil maakte. Je hoeft geen perfect prikkelarm leven te organiseren om goed voor jezelf te zorgen.

Je ervaring verdient aandacht

Als je steeds meer activiteiten afzegt of je dagen vooral om herstel draaien, bespreek dan wat er gebeurt met je huisarts of een psycholoog. Vermeld ook of klachten nieuw zijn of sterker werden, en hoe het gaat met slaap, spanning en gezondheid.

Je hoeft vooraf niet te beslissen welk label de juiste verklaring is. Een bruikbaar vertrekpunt is: “Dit gebeurt er, dit kost het mij en hier wil ik graag hulp bij.”

Bronnen en verder lezen

1. Elaine Aron en collega’s — Sensory processing sensitivity als eigenschap
Uitleg van de ontwikkelaar van het begrip. Hier gebruikt voor de betekenis van SPS en het onderscheid met een diagnose.

2. NHS — ADHD bij volwassenen
Officiële uitleg over ADHD en de brede beoordeling ervan.